ورم و درد پا: نارسایی سیاهرگ و لختهٔ سیاهرگ عمقی

ورم همیشه یک معنا ندارد

نظام سلامت بریتانیا (NHS) ورم مچ، پا و ساق را معمولاً مایعی می‌داند که در بافت جمع شده است. علت‌های شایع‌ترش ایستادن یا نشستن طولانی، نمک زیاد، اضافه‌وزن، بارداری، بعضی داروها (از جمله بعضی داروهای فشار خون، قرص‌های جلوگیری از بارداری، داروهای هورمونی، ضدافسردگی‌ها و استروئیدها)، واریس و مشکل تیروئید است. گاهی هم ضربه، نیش حشره، عفونت، مشکل کلیه، کبد یا قلب و لخته پشت ورم است.

از این فهرست، دو تصویر برای ما مهم‌ترند. یکی ورم کم‌کم و دوطرفهٔ آخر روز، که اغلب به سیاهرگ ربط دارد. دیگری ورم ناگهانی و دردناک یک پا، که لخته را به ذهن می‌آورد و صبر کردن نمی‌خواهد.

نارسایی سیاهرگ: ورمی که با بالا بردن پا بهتر می‌شود

وقتی دریچه‌های سیاهرگ پا ضعیف شوند، خون پایین می‌ماند. NHS می‌نویسد واریس ممکن است ورم مچ بدهد و علامت‌ها بعد از ایستادن طولانی بدتر و با بالا گذاشتن پا بهتر شوند. راهنمای SVS وقتی از بیماری‌های مزمن سیاهرگ سخن می‌گوید، ورم، تغییر پوست و زخم سیاهرگی را مراحل پیشرفته‌تر آن می‌داند.

نشانه‌های پوستی را جدی بگیرید: خارش، تیره شدن پوست ساق، خشکی و پوسته‌پوسته شدن. زخم سیاهرگی، طبق NHS، معمولاً در داخل ساق بین زانو و مچ است و بیش از دو هفته طول می‌کشد. این زخم نیاز به درمان تخصصی دارد. پوشش فشاری (بانداژ یا جوراب) بخش اصلی درمان آن است و NHS می‌نویسد بیشتر این زخم‌ها با مراقبت درست ظرف شش ماه خوب می‌شوند.

لختهٔ سیاهرگ عمقی

لخته‌ای که در سیاهرگ عمقی پا می‌بندد، لختهٔ سیاهرگ عمقی (DVT) نام دارد. NHS علامت‌هایش را چنین می‌گوید:

• درد ضرباندار در ساق یا ران، معمولاً یک پا
• ورم یک پا (دو پا خیلی کم)
• قرمزی، کبودی یا تیرگی پوست اطراف درد (در پوست قهوه‌ای یا سیاه دیدنش سخت‌تر است)
• برجسته شدن رگ‌ها

اگر لخته در دست باشد، همین علامت‌ها در دست پیدا می‌شود. به‌ندرت تنها نشانه درد پایین شکم است.

خطر لخته را بالا می‌برد: بالای ۶۰ سال، چاقی، سیگار، لختهٔ قبلی، واریس، سرطان، نارسایی قلب، بعضی بیماری‌های التهابی، قرص‌ها و هورمون‌های حاوی استروژن. عامل‌های موقت هم هست: بستری یا جراحی، سه روز و بیشتر استراحت مطلق، سفر بیش از چهار ساعت، بارداری و شش هفتهٔ بعد از زایمان، و کم‌آبی. گاهی هم علت پیدا نمی‌شود.

اگر لخته مشکوک است

• NHS لختهٔ مشکوک را فوری می‌داند. همان روز به پزشک یا مرکز درمانی مراجعه کنید.
• اگر با ورم و درد پا، تنگی نفس یا درد سینه هم هست، یعنی لخته ممکن است به ریه رفته باشد. با ۱۱۵ تماس بگیرید. NHS تأکید می‌کند خودتان رانندگی نکنید و داروهایتان را همراه ببرید.
• نشانه‌های دیگر لختهٔ ریه، طبق NHS: تنگی نفس ناگهانی، درد سینه که با نفس عمیق بدتر می‌شود، سرفهٔ خونی، ضربان خیلی تند و غش.

برای تأیید، سونوگرافی داپلر لازم است. NHS می‌نویسد اگر پزشک به DVT شک کند، بیمار باید ظرف ۲۴ ساعت برای سونوگرافی به بیمارستان فرستاده شود.

لختهٔ سطحی

گاهی لخته در رگ سطحی، اغلب واریس، می‌بندد. رگ سفت، گرم و دردناک می‌شود. NHS آن را فلبیت می‌نامد و می‌گوید اگر خفیف باشد شاید درمان لازم نشود. ولی همین علامت‌ها ممکن است از لختهٔ عمقی باشد، پس رگ سفت و دردناک را همان روز نشان بدهید.

ورم هر دو پا و قلب

ورم دوطرفه همیشه از رگ نیست. NHS در نارسایی قلب این‌ها را نام می‌برد: تنگی نفس در کارهای روزمره یا دراز کشیدن، ورم پا و مچ یا شکم، افزایش ناگهانی وزن، سرفهٔ شبانه یا سرفهٔ خلط‌دار و کف‌آلود صورتی. اگر ورم پا با این‌ها همراه است، فقط به پا نگاه نکنید و همان روز به پزشک مراجعه کنید. تنگی نفس شدید یا خلط کف‌آلود صورتی یعنی ۱۱۵.

بررسی

پزشک اول شرح حال می‌گیرد: ورم از کی شروع شده، یک‌طرفه است یا دوطرفه، بعد از ایستادن بدتر می‌شود یا بعد از دراز کشیدن، چه داروهایی مصرف می‌کنید. بعد پا و قلب را معاینه می‌کند. بسته به نتیجه، سونوگرافی داپلر پا و بررسی‌های قلب (مثل نوار قلب) یا آزمایش ممکن است لازم شود. اینکه چه چیزی لازم است به معاینهٔ خود شما بستگی دارد.

درمان

• نارسایی سیاهرگ. مراقبت روزانه و جوراب فشاری، و در بعضی بیماران اقدام روی رگ. روش‌های رایج در صفحهٔ واریس آمده است.
• لختهٔ عمقی. NHS داروهای رقیق‌کنندهٔ خون را درمان معمول می‌داند و می‌نویسد معمولاً دست‌کم سه ماه ادامه می‌یابند. نوع و مدت دارو را پزشک تعیین می‌کند. این دارو را خودسرانه قطع نکنید. اگر می‌خواهید جراحی یا کار دندانپزشکی داشته باشید، پیش از آن به پزشک بگویید.
• ورم ناشی از قلب یا کلیه. درمان علت اصلی است و خود پزشک تعیین می‌کند.
• ورم ناشی از دارو. اگر فکر می‌کنید دارویی علت ورم است، به پزشک بگویید. دارو را خودتان قطع نکنید.

کمک‌های روزانه

NHS برای ورم این‌ها را می‌گوید: پا را روی بالش یا صندلی بالا بگذارید، پیاده‌روی ملایم داشته باشید، کفش گشاد و کم‌پاشنه بپوشید، پا را بشویید و مرطوب نگه دارید، از ایستادن یا نشستن طولانی پرهیز کنید و لباس، جوراب یا کفش تنگ نپوشید. بعد از لخته، پیاده‌روی منظم و بالا گذاشتن پا هنگام نشستن توصیه می‌شود.

کی فوری است؟

• ورم ناگهانی یک پا، دردناک، قرمز یا گرم: همان روز بررسی فوری.
• ورم پا و تنگی نفس، درد سینه، سرفهٔ خونی، غش یا تپش محسوس: ۱۱۵.
• ورم یک پا بعد از جراحی، بستری یا سفر طولانی: همان روز.
• ورم پا در بیمار دیابتی: همان روز.

فهرست کامل نشانه‌ها را در بخش «کی فوری تماس بگیرم؟» ببینید.